Bir deney düşünün: Önünüze iki seçenek konuyor ve hangi seçeneğin ödül getireceğini deneme yanılma yoluyla öğrenmeniz gerekiyor. Bir süre sonra kurallar değişiyor. İşte bu noktada insanlar ve maymunlar arasındaki derin bir fark ortaya çıkıyor.
Yapay zeka, beyin görüntüleme ve transkriptomik yöntemleri bir arada kullanan yeni bir çalışma, bu farkın nörobiyolojik temellerini inceledi. Araştırmacılar, hem insanlarda hem de makak maymunlarında 'ödül tahmin hatası' (reward prediction error, RPE) adı verilen sinyallerin benzer beyin bölgelerinde ve benzer moleküler mekanizmalarla üretildiğini doğruladı. Bu sinyaller, beklenen ile gerçekleşen ödül arasındaki farkı kodlar ve pekiştirmeli öğrenmenin temel taşını oluşturur.
Ancak araştırmanın asıl çarpıcı bulgusu şu: Her iki türde de bu sinyaller eşit ölçüde güçlü ve kararlara yönelik tahmin değeri taşıyor. Ne var ki insanlar, dorsal anterior singulat korteks (dACC) ve dorsolateral prefrontal korteksi (dlPFC) bu sinyalleri işlemek için çok daha yoğun biçimde kullanıyor. Maymunlarda bu bölgelerde de benzer tahmin sinyalleri gözlemlenebiliyor; ama bu sinyaller davranışı yönlendirmede yetersiz kalıyor.
Bir başka deyişle, maymunlar ödül tahmin hatası sinyali üretebiliyor; ancak prefrontal korteks bu sinyali yeterince 'okuyup' esnek davranışa çeviremiyor. İnsanlardaki bilişsel esnekliğin sırrı, sinyallerin gücünde değil, bu sinyalleri amplify edip davranışa taşıyan prefrontal ölçeklendirme kapasitesinde yatıyor olabilir.
Bu bulgu, yalnızca evrimsel biyoloji açısından değil, klinik nörobilim açısından da önem taşıyor. Şizofreni, obsesif kompulsif bozukluk ve madde bağımlılığı gibi prefrontal işlev bozukluğuyla ilişkilendirilen pek çok psikiyatrik hastalık, tam da bu 'sinyal okuma ve davranışa dönüştürme' mekanizmasındaki aksaklıklarla açıklanabilir. Araştırma, bu açıdan hem evrimsel hem de terapötik hedefler için yeni bir çerçeve sunuyor.